Wim van Eekelen lezing 2026 (volledig)

 

Weten wat je wil

Wim van Eekelen lezing 2026 - door Bart Groothuis

8 april 2026, Stroe

Mijn eerste kennismaking met de naamgever van deze lezing, oud Defensieminister Wim van Eekelen, vond twintig jaar geleden plaats, op instituut Clingendael. In een EU-onderhandelingssimulatie leerde van Eekelen ons zijn belangrijkste les over de Europese Unie. Hij zei: ‘wat je in dit spel gaat zien is dat de Europese Commissie Nederlands belangrijkste vriend is, omdat het niet alleen luistert naar de belangen van de grote landen Duitsland en Frankrijk maar juist opkomt voor kleinere landen zoals Nederland. Maar’, zo voegde hij eraan toe, ‘dan moet je wel precies weten wat je wil’.

En dat is het onderwerp van deze eerste Wim van Eekelen lezing: Weten wat je wil. Dat is namelijk moeilijker dan je denkt, zeker als Europeaan.

Nederland wist altijd precies wat het wilde. Transatlantische samenwerking in de NAVO zonder ruimte voor een Europese alleingang. Europese investeringen die alleen al de índruk zouden kunnen wekken dat Europa het wel zonder de Amerikanen af zou kunnen, werden vurig afgeweerd, niet in de laatste plaats door Nederlandse diplomaten en politici.

Hoewel Wim van Eekelen sterke Europese overtuigingen had, waar ik me overigens even sterk bij thuis voel, benoemde hij ook scherp de meest pijnlijke conclusie: Europa heeft te weinig wil, te weinig politiek wil. Het was volgens Van Eekelen niet eens zozeer dat het ontbrak aan gezamenlijke capaciteiten, maar het was het gebrek aan politieke wil die de afhankelijkheid van Amerikaans leiderschap in Europa in standhield.

Wim van Eekelen was ook een systeemdenker. Ons Defensiesysteem was, vergeeft u mij een analogie die mijzelf na aan het hart ligt, een computer met een Amerikaans moederbord. Europese krijgsmachten konden op dat Amerikaanse moederbord hun eigen gevechtsonderdelen inprikken, zodat het geheel zijn gewenste slagkracht kreeg. De EU-lidstaten konden dus complementair aan de NAVO optreden door wapensystemen te kopen in de VS en deze in te prikken op een goeddeels Amerikaans moederbord. Het militair strategisch vermogen wat daaruit voortkwam, kreeg het communisme eronder en bleek onovertroffen.

Dat afschrikkende militair strategische vermogen van de NAVO is ook het enige dat Rusland nu nog in toom houdt. Want voordat we dat vergeten: de Wil van Poetin is de enige constante in deze snel veranderende wereld. Russisch revanchisme is nog altijd zeer actueel en sterker nog, we kunnen er een hernieuwde opleving van verwachten. Moskou is namelijk in zekere zin het grootste slachtoffer van de opkomst van Trump. Want in de afgelopen 109 jaar, sinds 1917, hebben de Russen generatie op generatie ervan overtuigd dat alle ellende in hun eigen land stiekem wordt veroorzaakt door Uncle Sam (en dan met name de CIA). Geheime Amerikaanse operaties zouden de Russen in de wielen fietsen en zouden hen met opzet klein houden. Dat is hoe de Russen erover denken.

Maar nu de Tweede Koude Oorlog glorieus lijkt te worden gewonnen door Moskou, en de voormalige aartsvijand Amerika in toenemende mate een bondgenoot is geworden, gaan de Russen direct iemand ander de schuld geven van Ruslands problemen. Ze hebben met andere woorden een nieuwe vijand nodig, van buiten, en u en ik weten al wie wordt: Europa. We moeten ons dus de borst nat maken. En dat blijkt ook uit het feit dat de Russische krijgsmacht massaal wapens ontwikkelt en produceert die het niet nodig heeft in Oekraïne, maar wel voor een strategische confrontatie met een zogenaamde near peer tegenstander, namelijk het Westen. 

Wat de Russen willen is daarmee voorlopig geduid, maar wat willen de Amerikanen nu eigenlijk? Volgens de formele lezing van Pentagon strateeg Elbridge Colby wil de VS vooraleerst de Chinese hegemonie over Azië voorkomen. Het welvarende Europa moet volgens hem militair grotendeels voor zichzelf zorgen en standhouden tegen een agressief Rusland, zodat de VS zich kunnen concentreren op het voorkomen van een Chinese overname van Azië, te beginnen met Taiwan. Dat is althans de officiële lezing.

De realiteit is natuurlijk anders. Eergisteren, op Tweede Paasdag, zei president Trump dat de NAVO nog slechts een papieren tijger is, dat hij nog altijd Denemarken wil aanvallen en om dit alles kracht bij te zetten lachte hij plagend naar de Europeanen en zwaaide: bye bye. Met andere woorden: de tijden zijn voorbij dat de Poolse voormalig-Europarlementariër Sikorski in Brussel de lachers op zijn hand had dat het Warschaupact het enige militaire bondgenootschap was waarvan de leden elkaar militair aanvielen. Dit soort grapjes zal Sikorski nu hij Pools minister van BZ is niet meer durven maken als hij op bezoek is in Denemarken of Canada.

Het is dus kraakhelder wat Europa moet willen. Met minder Amerika, veel minder Amerika zelfs, de eigen militaire broek ophouden. U hoort het goed: niet zonder Amerika. Laten we het kind niet met het badwater weggooien, zoals de Finse president Stubb deze week nog zei en er is veel om te koesteren, in historische en militaire zin. Maar let wel: politici in Europa horen de weg op te lichten die ons leidt uit deze heilloze huidige situatie. Dat werken aan een evenwichtige militaire relatie met de VS moeten we echter niet enkel om militaire redenen doen. Europese politici moeten ook minder Amerika willen, bijvoorbeeld omdat JD Vance dreigde dat de VS zich terug zou trekken uit de NAVO op het moment dat de EU-wetgeving rondom digitaal marktmeesterschap of digitale diensten gehandhaafd zou worden. Ook omdat Amerikanen unilateraal handelstarieven uitvaardigen tegen Europese producten en Ursula von der Leyen geen tegenmaatregelen durft uit te vaardigen vanwege Europa’s te grote veiligheidsafhankelijkheid van de VS. Of vanwege Amerikaanse exportcontroles die de VS in onze jurisdictie afdwingt. Dat laten we gebeuren vanwege… die militaire afhankelijkheid. En in mei komt Europa met een wetgevingspakket rondom een Europese Cloud en technologische soevereiniteit. Wil je dan niet gechanteerd worden wanneer je een Europese cloud wil promoten ten koste van Amerikaanse Cloudbedrijven, moet je werken aan een Europese defensie en meer gelijkwaardige militaire verhoudingen.

Niet zonder Amerika, wel veel minder Amerika. Dat zou dus de wil van Europa moeten zijn. Een Trans-Atlantische relatie, niet een Trans-Atlantische afhankelijkheid. Zoals John F Kennedy het zei in zijn fameuze speech in Parijs dat de Europese pijler in de NAVO gelijk moest zijn aan de trans-Atlantische.

De eerste conclusie moet dan zijn dat de NAVO in ieder geval geenszins dood is, zoals sommigen in de media beweren. De gebouwen in Brussel, communicatiesystemen, overlegstructuren, militaire cultuur, standaarden en historie zullen niet verdwijnen en blijven bruikbaar. Met andere woorden: Onze wapensystemen blijven een moederbord nodig hebben en de NAVO is de enige die dat kan leveren. Hetzelfde geldt voorlopig voor de atoomparaplu.

NAVO SG Rutte die de boel bij elkaar probeert te houden, verdient daarom dus ook lof. Samen met zijn rechterhand Geoffrey van Leeuwen werkt hij aan het behoud van wat er nog te redden is. Ze weten: Het nu laten vallen van de NAVO kost mensenlevens in Europa omdat we voor onze slagkracht te afhankelijk zijn geraakt van het Amerikaanse moederbord. Ze weten dat stoere taal richting Trump er uiteindelijk enkel toe leidt dat Poetin verder wordt aangemoedigd iets doms te doen. De last van deze zware verantwoordelijkheid vertaalt zich in het paaien van Daddy. Deze noodzakelijke geopolitieke overlevingsvorm werd onlangs door Beatrice de Graaf treffend in NRC ‘dubbeldenken’ genoemd. Een nieuwe realiteit waar Rutte misschien nooit of pas later de credits voor zal krijgen. Maar hij verdient ze wel.

Maar de realityshow van Rutte mogen we als Europeanen natuurlijk nooit serieus nemen in de zin dat dit de volledige werkelijkheid vertegenwoordigt. Er is iets serieus mis met de waarden van de Amerikaanse president, zijn betrouwbaarheid, zijn beoordelingsvermogen, zijn vriendschappelijkheid en zijn loyaliteit. Dat vinden althans de kiezers in Europa. 73% van de Europeanen denkt dat we er al alleen voor staan als het gaat om defensie, met opvallend weinig variatie tussen de lidstaten. 63% van de Europese bevolking steunt gewapend verzet tegen Amerikaanse agressie tegen het koninkrijk Denemarken. 64% ziet de VS als een kolonisator en agressor. De helft als vijand.

Dus ook de kiezer wil zo snel als mogelijk op eigen benen staan. Maar dat NAVO secretaris generaal Rutte op 26 januari jongstleden in het hart van de Europese politiek, in het Europees Parlement in Brussel, dat Mark Rutte daar de wetgevers voorschotelde dat we nog gemakkelijk twintig jaar aan de VS zullen vastzitten en in wezen uistraalde dat we niet zo moeten zeuren over Trump, is gewoon onwerkelijk en onacceptabel.

Het is ook grotendeels flauwekul, zeggen ook Amerikanen zelf. Recent zat ik samen met de Europese Defensiecommissaris Kubilius in gesprek met de Amerikaanse denktank CSIS, die een goed rapport heeft geschreven met de veelzeggende titel Defending Europe with less America (aanrader); Europa kan er volgens de Amerikanen inderdaad 20 jaar over doen om zich militair los te koppelen van de VS, maar het kan ook in 3 maanden, zie wat er gebeurd is in Oekraïne. Daar tussenin zitten allerlei gradaties van volwassenwording. Spit een paar niveaus dieper en de vooruitgang die nu al mogelijk is, wordt vanzelf zichtbaar, aldus de Amerikanen in dat gesprek.

Analyse

Een paar spaden dieper dus, laten we dat eens doen. Eerst de analyse.

Ondanks een gezamenlijk defensiebudget van een kleine 400 miljard euro in Europa, geldt dat geen van de lidstaten zijn eigen of bondgenootschappelijk grondgebied kan verdedigen zonder Amerikaanse hulp. Kernprobleem is dat de militaire capaciteiten ontbreken die individuele strijdkrachten transformeren tot een geïntegreerde, slagvaardige Europese macht. Nationale krijgsmachten zijn individueel vaak te klein om de vereiste strategische wapensystemen en enablers te ontwerpen en aan te schaffen. Omdat het ontbreekt aan deze verbindende elementen, enablers, is het geheel van de collectieve slagkracht in Europa daarom veel en veel minder dan de som der delen. Zonder deze enablers kunnen Europese strijdkrachten vechten — maar niet winnen. En het zijn precies déze capaciteiten die Europa vijfenzeventig jaar lang aan de Verenigde Staten heeft overgelaten.

Werk aan de winkel dus, om deze Amerikaanse enablers te vervangen  met Europese. Nergens wordt gevraagd je hele krijgsmacht samen te voegen tot een Europees leger, maar wel om Europese enablers onder gezamenlijk gezag te brengen omdat je anders weerloos bent.

Ik maak dit punt even persoonlijk. Op de rouwkaart die de nabestaanden van Wim van Eekelen naar familie en dierbaren stuurde, stond niet voor niets Wim’s motto als Defensieminister: ‘We kunnen het niet alleen’.Daarin geloofde hij diep. Samen optreden betekent gezamenlijk investeren in enablers en gezamenlijk gezag.

Strategic Enablers

Van oud defensieministers kun je dus veel leren. Van Frits Bolkestein leerde ik dat wanneer je iets goed wil doen, je niet moet kijken waar het slecht gaat en dat verder verbeteren, maar kijken naar waar het goed gaat en dat verder uitbouwen. We hebben in Europa al een goed werkend model voor gezamenlijke inzet van enablers, namelijk rondom de NATO AWACS, de radarvliegtuigen tbv onze ballistische raketverdediging. Te duur om zelf te ontwikkelen of te kopen, dus doen we dat samen. Dat smaakt natuurlijk naar meer. Gezamenlijke eenheden bouwen die absoluut noodzakelijk maar voor individuele lidstaten te duur zijn. Dan denk ik aan EOV, corps/divisionele artillerie, strategische luchtverdediging, air-to-air refueling, luchttransport, corps/divisie logistieke eenheden, onderzeeërs, maritieme patrouillevliegtuigen, ELINT-vliegtuigen (RIVETJOINT equiv), anti-scheepsraketbatterijen, long range long loiter recce drones, etc.

Ik spreek deze opsomming met opzet snel uit, omdat ik dat ook vier jaar geleden deed, toen ik hier op het Kooy symposium te gast was. Deze enablers moeten we gezamenlijk in Europa ontwikkelen of aanschaffen, ook als de Amerikanen dat al doen.

We kunnen dergelijke capaciteiten eenvoudig onder bevel van SACEUR stellen, de Supreme Allied Commander Europe, ook wanneer SACEUR een Europese generaal wordt, en dat kunnen we doen zonder caveats en met pre-autorisatie voor inzet in bepaalde kaders. Dat zijn we al gewend in het AWACS model.

En hetzelfde moet gaan gelden voor zoveel mogelijk van onze nationale manoeuvre-eenheden. Ik breng in dat verband graag in herinnering hoe politieke wil, het thema van deze lezing, uiteindelijk de doorslag moet geven. Geheel tegen het advies van de defensiestaf in, werden Nederlandse en Duitse cavalerie eenheden door oud-defensieminister Jeanine Hennis en haar Duitse counterpart Ursula von der Leyen samengevoegd in het eerste Nederlands-Duitse Legerkorps. Tegenwoordig wordt die fusie gevierd als een groot succes, maar er was destijds echt sterke politieke wil voor nodig om het negatieve advies van de defensiestaf te overrulen. Een uitstekend voorbeeld van helderheid, vooruitziende blik en lef.

Nu is het tijd om dat weer een aantal stappen verder te brengen. Laten we het voorbeeld van dat Nederlands Duitse legerkorps eens verder bij de hand nemen. Nu het Amerikaanse moederbord niet meer vanzelfsprekend is, is er moed nodig om moeilijke vragen te stellen bij dit Nederlands-Duitse en dus Europese succesnummer. Want komt het Nederland Duits legerkorps wel aan bij de oostflank als de nood aan de man is? Is de logistiek wel op orde en zijn er inlichtingen van sensor to shooter waarmee de eenheid uiit de voeten kan? ISR, C4ISR? Kunnen ze inkomende russische kruisraketten afvangen zonder Amerikaanse hulp, is de eenheid in staat jamming en EW te adresseren zonder Amerikaans moederbord? Hier en daar vast wel, maar ik betwijfel het zeer of alles op orde is. Precies die leemtes horen we nu op te vullen. Ik kom zo terug op de manier waarop we dat in kaart moeten brengen.

Wat wil Nederland, wat wil de NAVO, wat wil de EU?

We kunnen het niet alleen

We moeten behoeftestellingen dus samen in Europa formuleren. Maar wie moet dat doen?

Op dit moment is het antwoord op die vraag dat de NAVO dat doet. In de laatste NAVO-top van juni 2025 spraken ministers af het NATO Defence Planning Process te volgen. Het NDPP. Deze heeft decennialang gefunctioneerd op de aanname dat de Verenigde Staten altijd aanwezig zouden zijn om de kritieke strategische enablers te leveren en gaten op te vullen. Het NDPP vult een lange lijst van tekortkomingen in, en velen daarvan zijn nuttig, maar de diepste tekortkoming stond er nooit in opgenomen: namelijk, het ontbreken van een Europees vermogen om zelfstandig te plannen en te opereren. Wie met andere woorden flink geld uitgeeft aan wat de NAVO ons voorschrijft, koopt wapensystemen maar geen strategische autonomie. En willen Europese militaire planners serieus werk maken van autonomie, dan moeten zij het NAVO document niet als vertrekpunt nemen, maar als spiegel: het toont namelijk wat Europa decennia heeft uitbesteed aan Amerika en wat we nu zelf moeten gaan doen. De vraag is niet langer of Europa dat vanaf nu zelf moet kunnen — die vraag heeft Washington inmiddels beantwoord. De vraag is hoe snel.

Nato Defence Planning Proces (NDPP) en de Europese Unie

Dat brengt ons bij een ander instituut dat de behoeftestelling voor die enablers zou kunnen formuleren: de EU. Maar wanneer u aan de Europese Commissie de vraag stelt hoe snel Europa zelf zijn boontjes militair kan gaan doppen, brengt u hen in verlegenheid. De gewaardeerde Europees Commissaris voor defensie, Andrius Kubilius, heeft namelijk geen inzage heeft in het NDPP. Het is een geheim document, dat de NAVO niet deelt met de EU. U hoort het goed.

Onbetamelijk en onhoudbaar, vanuit mijn perspectief. Het zou het leiderschap binnen de NAVO sieren wanneer energie werd gestoken in het openbreken van deze dialoog.

De EU kan wel evenwel een heilzame rol spelen in deze kwestie. Laten we teruggaan naar de analogie van de computer en het Amerikaanse toetsenbord. De EU is een een typische system integrator, maar geen moederbord. Het kan verschillende elementen samenbrengen zodat ze samenwerken. De EU is daarmee bij uitstek een platform waar lidstaten samen enablers kunnen ontwikkelen of aanschaffen.

Helaas laat Brussel dat nog vaak onvoldoende zien. Het doet me diep pijn dat de Europese Commissie recent het VK uitsloot van EU defensie fondsen.  Met Turkije spelen grote politieke dossiers dwars door de defensie samenwerking. Dat hindert de militaire systeemintegratie. In Brussel speelt er altijd een politiek dossier doorheen, wat de zaak vertroebelt. Taboes verhinderen dat de Eu komt tot een evenwichtige behoeftestelling.

Belangrijker: er is bij de EU geen militair strategische cultuur die het vermogen heeft om de behoeftestelling in te vullen. Om u enig gevoel te geven: zo’n 150 mensen bij de EU zouden het dan opnemen tegen de 9000 bij SHAPE.

Werkelijke behoefte

Ook het huidige kabinet in Den haag ziet de worsteling die zowel de EU als de NAVO doormaakt, en houdt in het regeerakkoord vast aan het NATO Defence Planning Process. Leidend voor de defensieopbouw in Nederland zijn dus de plannen van de NAVO; verouderd, uitgaand van Amerikaanse backup en niet in samenspraak met de EU. Ik ben ook politicus en snap best waar zoiets uit voortkomt: je hebt een rationalisering nodig om de NAVO norm zoals afgesproken tijdens de historische top in Den Haag van 3,5% uitgaven van het BBP te rechtvaardigen. Die is te rechtvaardigen uit de dreiging, en er moet ook een concreet plan onder liggen, dat is dan het NDPP. Politiek gezien is er dan in de Haagse realiteit een basis om mee te werken. En for the time being snap ik dat.

Maar het NDPP heeft zogezegd maar weinig met de realiteit te maken die je geadresseerd zou willen zien. Dus waar zijn we mee bezig?

Oefening art 5

Wat een hoop kritiek, Groothuis, hoe moet het dan wel? Hoe komen we dan wel tot verstandige behoeftestelling zonder taboes? Welke enablers hebben we het precies over? En in welke volgorde, tegen welke kosten?

Laat ik beginnen door te zeggen dat de beste manier om het allemaal om zeep te helpen is wanneer we alles eerst uitentreuren gaan doordenken en debatteren. Dan gaat het loskomen van de VS gegarandeerd die 20 jaar duren waar Rutte op doelde. Eerst eindeloos praten over governance issues en Eurobonds en Brexit en de status van Canada en of er wel regels zijn voordat we uberhaupt zijn begonnen met wat er met grote spoed moet gebeuren. Mijn ervaring na zes jaar in het Europees Parlement is: debatteer en praat vooral veel over de meest complexe vraagstukken in Brussel, dan sterft vrijwel elk goed idee de snelste dood.

Wij Hollanders zijn gelukkig pragmatici. Wij doen zaken met iedereen en bouwen bruggen. We zijn geen juristen zoals de Duitsers, geen filosofen zoals de Fransen en koesteren geen onnodig wantrouwen tegen continentaal Europa zoals bij de Britten. Nederland danst met wie er op de dansvloer staat.

Wil je tot concrete behoeftestelling komen, initieer dan aan een grootschalige NAVO oefening aan de oostflank van het NAVO grondgebied, zonder de Amerikanen. Dat zonder de Amerikanen optreden geeft namelijk praktisch inzicht in wat nodig is. Het is echter nog nooit gedaan op die schaal, zonder de VS. Positioneer eenheden in een multidomain oefening, oefen op een artikel 5 scenario en kijk waar het praktisch vastloopt. Leg praktische problemen nauwgezet vast en analyseer steeds welke enabler tekortschiet. Gebruik vervolgens de lessen en maak plannen met een groep landen die wil, een coalition of the willing dus. De nadruk ligt wat mij betreft meer op willing dan op coalitie. We moeten ons niet vooraf vastpinnen aan institutionele spelletjes. Whatever works, ook financieel. We zoeken landen op die de dreiging zien en kapitaal willen investeren, zonder freerider gedrag. Het huidige kabinet maakte al een uitstekende beweging om met Finalnd en het VK een fonds op te richten om samen enablers te kopen. Laat andere welwillende landen zich daar vooral bij aansluiten.

Maak een lijst van de 20 meest essentiële capabilities die VS nu leveren en wij nog niet hebben en ga daarvoor om tafel zitten om die samen yte ontwiieklen. En politici: leg dan uw kiezers uit: dit zijn mega grote investeringen en ze zijn niet sexy, maar wel the best bang for the buck voor onze collectieve veiligheid. En aan de Amerikanen leggen we ujit: dit doen we niet om ons van jullie te verwijderen, maar zodat jullie je strategische prioriteiten in Azie kunt navolgen.

We hebben een dergelijke oefening nodig om tot behoeftestelling te komen. Weten wat je wil, dat is het thema van de lezing. De NAVO, de EU of de huidige politieke consensus biedt daarvoor onvoldoende hoop, dus laten we pragmatisch handelen.

Zelf leiderschap moeten pakken om inzicht ete krijgen om te weten wat je wil. Dat is de opdracht. Europa moet zijn eigen wil gaan formuleren en dat zijn we niet gewend. Konrad Adenauer zei ooit dat Amerikanen de beste Europeanen zijn. (Omdat zij Europa integreren). Maar dat is te omzeilen door pragmatisch stappen te zetten. 

Belang van Oekraine

Een herculiaanse klus ligt er voor ons. Maar hoe goed we ook onze systemen inrichten. Hoe sterk onze afschrikking ook wordt, uiteindelijk bepaalt wat in Oekriane gebeurt hoe Europa getest gaat worden. Ik zeg dus tegen mijn eigen beroepsgroep, de politici: hou op met zo tevreden zijn over wat we allemaal bereikt hebben voor Oekraïne. Het enige wat er toe doet is of het genoeg is. We kunnen eindeloos debatteren in hoeverre we de VS nodig blijven houden voor onze eigen verdediging, maar de beste manier om te voorkomen dat die verdediging überhaupt nodig is, is om te voorkomen dat de Russen winnen in Oekraïne.

Tot slot

Wim Van Eekelen was helder over soevereiniteit en defensie: dat is niet iets statisch. Het gaat er niet om alles in eigen hand hebben, wel om optimale zelfbeschikking en handelingsvermogen. Nederland heeft meer invloed op het lot van onze natie in Europa dan alleen.

Mijn team in Brussel zet al zes jaar in elk rapport, in elke resolutie, in elke bijdrage aan het debat de volgende zin: die enablers en strategische wapensystemen zelf te ontwikkelen of aan te schaffen die de Amerikanen nu in Europa voor hun rekening nemen.

Weten wat je wil, begint bij het kunnen formuleren wat je wil in 1 of 2 zinnen.

Europa heeft de traditie om eerst alles te goed uit te willen denken en de uitvoering nalatig in te richten, en dat is de bijl aan de wortel voor de vooruitgang.  Hollanders weten beter: begint eer ge bezint, en start met die grootschalige oefening aan de oostgrens. Zonder de Amerikanen. Niet om ze van ons te verwijderen, maar ze dichter naar ons toe te halen als mis zou gaan.

Wees blij en zie in dat het heilzaam is dat Amerikaans leiderschap nu strategische helderheid verschaft. Misverstanden dat Europese defensie investeringen zouden leiden tot concurrentie van de NAVO zijn vanaf nu uit de weg. Wat nodig is, is een nuchtere en consequente aanpak: snel meer balans brengen in de relatie met de Verenigde Staten en onze afhankelijkheden verminderen, zonder de trans-Atlantische band te veronachtzamen.

Van Eekelen zei dat soevereiniteit vwb Defensie geen absoluut begrip is. De vraag is niet óf je afhankelijk bent, maar van wie, en onder welke voorwaarden. Dat vraagstuk eindigt niet bij onze basisveiligheid, maar raakt ook aan technologische soevereiniteit en handelsbetrekkingen met de VS.

Ik hoop dat de politieke wil van Wim van Eekelen en zijn nagedachtenis nog lang zullen voortleven in onze daden.