Aanbevelingen voor de Internationale Veiligheidsstrategie van Buitenlandse Zaken 2026
De nieuwe internationale veiligheidsstrategie van het ministerie van buitenlandse zaken (8 juni 2026) heeft een aantal goede elementen (analyse internationale situatie, zij het met een grote lacune; steun aan Oekraïne; voorstellen mbt slagvaardiger EU-besluitvorming). Maar zij vertoont vanuit het perspectief van Eurodefense Nederland ook een aantal, soms grote, gebreken: een zeer beperkte en eenzijdige rol voor de EU; te zeer gericht op de transatlantische band; veronachtzaming of miskenning van structurele veranderingen VS-buitenland- en veiligheidsbeleid; onvoldoende uitwerking internationale partnerschappen.
Introductie
1. Het is een strategie van buitenlandse zaken en niet van defensie of economische zaken. Maar, stelt de strategie: “De scheidslijnen tussen economisch, buitenland- en veiligheidsbeleid vervagen snel.” (sectie 1.3, eerste zin). Het is dus bemoedigend dat de minister schrijft dat er veel interdepartementaal overleg is. Maar heeft de regering overwogen een whole-of-government approach te hanteren en een geïntegreerde strategie op te stellen, of tenminste de diverse ministeriële internationale veiligheidsstrategieën - zo die er zijn - op elkaar af te stemmen?
2. De strategie loopt blijkens de titel en de tekst tot 2030 - dan moet er een “plan in uitvoering zijn” (sectie 3.1). Dat is wel heel kort dag, om niet te zeggen onrealistisch, gezien het getoonde ambitieniveau, zoals het produceren van Europese strategic enablers (zie voorts hierna onder Stiefkind Europa). Waarom is 2030 gekozen? Omdat inlichtingen- en veiligheidsdiensten stellen dat Rusland ons dan kan aanvallen en Europa dus klaar moet zijn (zie sectie 1.2)? Of omdat die periode zo een mooi Vijfjarenplan vormt? Of is de uitdrukking “plan in uitvoering” een ontsnappingsformule? Maar wat is dan een in de ogen van de minister realistisch tijdpad?
Nationaal of internationaal
4. De BZ-strategie heeft als titel Internationale Veiligheidsstrategie 2026-2030: Versterkte Europese veiligheid via de NAVO, EU en partnerschappen en wijst in een aantal passages expliciet op de noodzaak van internationale samenwerking. Maar de doelstellingen daarvan worden slechts heel algemeen en kort geformuleerd en in de aanpak is dit stuk nogal nationaal. Dat blijkt bijvoorbeeld uit sectie 3.1, Europese defensie-industrie, waarin gesproken wordt over de bescherming van de Nederlandse industrie [in EU-verband?], maar niet over die van de Europese industrie als geheel. Moet elk land dat maar voor zich uitzoeken in relatie tot China of de VS?
5. Deze te eenzijdig nationale oriëntatie blijkt ook bij de behandeling van de internationale partnerschappen. Het belang ervan wordt herhaaldelijk genoemd, zelfs in de titel, maar deze krijgen weinig tot geen uitwerking. Voorbeeld: “Nederland bepleit daarbij steevast het belang van samenwerking met belangrijke partners zoals het VK, Canada, Noorwegen, de VS en waar mogelijk ook Turkije.” (hoofdstuk 2, Strategisch doel) Maar toelichting of concretisering - doelstellingen, thema’s - ontbreekt. Tevens ontbreekt het aan een heldere positionering van Nederland over de betrekking van deze landen bij EU-initiatieven.
6. Zoals ook bij de vaststelling op p. 1 dat partnerschappen intensiever worden naarmate meer overlap normen en waarden. Dat is een goed uitgangspunt, maar welk relatief gewicht wordt er toegekend aan normen-waarden en (veiligheids)belangen? Zal de geostrategische locatie en militaire kracht van een potentiële partner zwaarder wegen dan het gehalte aan democratie, rechtsstaat en respect voor mensenrechten (zoals in het Turkije onder de militaire dictatuur)?
Transatlantische fixatie
7. De strategie stelt terecht dat Europa veel meer moet doen op conventioneel gebied: “Een krachtige trans-Atlantische alliantie met daarbinnen een grotere Europese rol, vormt het fundament voor onze Europese veiligheid. (…..) In een context waarin de NAVO disproportioneel afhankelijk is van de VS en Washington een groter beroep doet op Europese bondgenoten, is deze Europese verantwoordelijkheid bovendien noodzakelijk.” (hoofdstuk 2, Strategisch doel)
8. De bedoeling is dat ”Europa de verantwoordelijkheid neemt voor het leeuwendeel van de eigen conventionele verdediging.” (p. 1) resp. “het merendeel van de conventionele afschrikking en verdediging van het Europees continent” (sectie 3.1, Versterken Europese rol). De woorden “leeuwendeel” en “merendeel” impliceren dat de VS conventioneel zal blijven bijdragen. Op welke gebieden en met welke middelen zou dat moeten zijn? En wat betekenen bijvoorbeeld de uitspraken van SoD Hegseth van 18 juni 2026 over de vermindering van de Amerikaanse conventionele presentie - in aantallen en typen middelen - voor de houdbaarheid van deze verwachting?
9. Voorts: Is de verwachting dat Europa in de door de strategie nagestreefde situatie gebruik kan maken van de NAVO-structuren, zoals hoofdkwartieren en centres of excellence, van haar infrastructuur (o.a. C3I) en voor de NAVO geoormerkte eenheden, en wel zonder beperking en zonder Amerikaanse inspraak/veto? Dit geldt ook voor door de verschillende lidstaten in de Verenigde Staten gekochte middelen, zoals de F-35 en vele andere systemen. Waarom ontbreekt er een doorkijk naar Europese alternatieven voor de Amerikaanse middelen? Bovendien wordt de gewenste relatie tussen de EU en de NAVO onvoldoende uitgelicht.
10. De strategie noteert terecht: “Het overhevelen van verantwoordelijkheden en capaciteiten van de VS naar Europese bondgenoten dient zorgvuldig en in goed overleg met de VS en Europese bondgenoten te worden aangepakt, en vereist voldoende tijd voor Europa om de benodigde verschuiving gezamenlijk in te vullen.” (sectie 3.1) Maar dat geldt natuurlijk wederzijds - en de huidige VS-regering consulteert de bondgenoten niet, noch gunt zij hen die tijd. Hoe moeten Nederland en de andere bondgenoten omgaan met deze omstandigheid?
11. Blijkens het voorgaande heeft BZ een grote voorkeur voor het transatlantische kader, waar in de huidige overgangstijd veel voor te zeggen is. Maar het lijkt erop dat dit een ook voor de toekomst exclusieve keuze is. De Europese Unie heeft weliswaar een “belangrijke”, de NAVO aanvullende rol (p. 1), maar wordt zacht gezegd stiefmoederlijk behandeld (zie hierna onder Stiefkind Europese Unie). Vreest de minister schade aan de NAVO en/of de transatlantische relatie, en/of een versnelde terugtrekking van de VS? Maar de huidige VS-regering is daar al geheel autonoom wél mee bezig en naar verwachting zullen toekomstige Amerikaanse regeringen dit beleid voortzetten. Ook onder een president uit de Democratische Partij.
12. “De VS zijn onze belangrijkste bondgenoot en de wereldmacht met wie wij de meeste belangen delen.“ (sectie 1.1) Maar de strategie ontwijkt de vraag naar de fundamenteel veranderde opstelling van de VS jegens Europa en de consequenties daarvan voor de midden- en langere termijn. Dit is niet alleen een kwestie van Trump-beleid maar een fundamentele wijziging in het VS buitenlandbeleid, die al onder Obama (pivot to Asia) is begonnen. En komende presidenten van welke signatuur ook zullen beseffen wat Trump heeft weten te bereiken inzake burdensharing/burdenshifting - iets waar zijn voorgangers het vanaf het ontstaan van de NAVO ook over hebben gehad maar wat zij nooit zo bot hebben durven uitspreken of aanpakken als Trump. Hoe ziet de minister de ontwikkeling van de transatlantische relatie? Welke consequenties zal die (r)evolutie hebben voor het Nederlandse en Europese veiligheidsbeleid?
Stiefkind Europese Unie
13. De rol van de Europese Unie op het gebied van de Europese veiligheid en defensie blijft in deze strategie te beperkt. Ook al is deze rol belangrijk, zij wordt ingeperkt tot “het bevorderen van de defensiegereedheid, de economische veiligheid en weerbaarheid” (p.1) en “financiering, vereenvoudigen van wetgeving en coördinatie van defensie-initiatieven van lidstaten.” (hoofdstuk 2, Strategisch doel; en sectie Sterker Europa binnen de NAVO).
14. Een groot gebrek is dat de Europese Commissie wordt helemaal niet genoemd, evenmin als de route van een Europees defensie-industriebeleid, en dat ondanks de wel erkende noodzaak van Europese samenwerking op het gebied van defensie-industrie en van het doorbreken van nationale oriëntaties op dat gebied: “Nederland streeft naar het doorbreken van nationale focus en naar een Europese defensie-industrie die concurrerend en innovatief samenwerkt met internationale partners bij onderzoek, ontwikkeling, productie en onderhoud van Europese strijdkrachten.” (sectie Defensie-industrie). Waarom wordt de voorgenomen Nederlandse rol bij alle activiteiten die de Europese Raad en de Europese Commissie op dit gebied in gang hebben gezet, zoals het ReArm 2030, SAFE, EDIS, EDIP, AGILE, EDF, etc., etc. dan niet beschreven?
15.
Industriebeleid op Europees niveau is vereist ter verwezenlijking van
de ambitieuze conventionele doelstellingen voor 2030. Sectie 3.1,
Versterken Europese rol, noemt o.a.:
d. er bestaat een vooruitstrevend innovatie/tech-ecosysteem.
16. Hoe stelt de minister zich voor dit te realiseren zonder een Europees industriebeleid met een actieve, opgewaardeerde rol van de Commissie? Maar de strategie komt niet verder dan: “Dit is bereikt door politiek leiderschap, financiële stimulering en afspraken over gezamenlijke aanschaf, ontwikkeling en productie”. De genoemde instelling van een Europese innovatie-autoriteit naar het voorbeeld van het Amerikaanse DARPA is welkom, maar volstrekt onvoldoende. Op alle andere punten blijft echter onduidelijk wat de regering met het Nederlandse industriebeleid wil doen om effectief aan te sluiten bij de gewenste Europese situatie. Het beleidspunt richting een Europese DARPA is realistischer dan de Nederlandse DARPA die in het regeerakkoord en andere documenten werd genoemd. Of zijn er misschien twee stromingen in het regeringsbeleid? Een voor een Europese én een voor een Nederlandse DARPA.
17. De strategie stelt weer wel dat er een “eigen EU-veiligheidsstrategie” moet komen (p. 1) Wat zou daarin aan de orde moeten komen, en wat niet? Hoe zou deze veiligheidsstrategie zich verhouden tot die van de NAVO?
18. Om Europese veiligheidssamenwerking te versterken, pleit Eurodefense Nederland voor een eigen Veiligheidsraad. Dit zou Europa in staat stellen om autonoom, zonder VS, strategische keuzes te maken.
19. De opmerkingen in de inleiding van de strategie over een besluitvaardig Europa (afschaffen van het vereiste van unanimiteit bij besluitvorming mbt het GBVB en de instelling van kopgroepen “waar nodig”) zijn welkom. Wat vindt de minister van toepassing van dezelfde principes in het GVDB?
20. Net als in het regeerakkoord worden op diverse plaatsen in het document “Nederland en Europa" in een beleidspunt bij elkaar genomen. Dat is vreemd, omdat het steeds om beleidsaspecten gaat, waar een wezenlijk verschil is tussen de gewenste Europese aanpak en de rol die Nederland daarbij zou moeten vervullen. In sommige gevallen zijn er grote verschillen tussen de standpunten van de lidstaten. Het is noodzakelijk dat de regering voor al deze punten duidelijk maakt welk beleid ze van Europa verlangt en hoe Nederland daar specifiek op inzet.
21. De veiligheidsstrategie mist een duidelijke visie op Europa’s positie in onderhandelingen om de oorlog in Oekraïne te beëindigen. Gezien de omvangrijke steun die Europa aan Oekraïne biedt en de fundamentele veiligheidsbelangen die hiermee gemoeid gaan, is het essentieel dat Europa zelf een actieve rol speelt in dit proces. Het overlaten hiervan aan de Verenigde Staten zou de strategische autonomie van Europa ondermijnen.
